Οι Διαταραχές που Συνδέονται με Τραύμα και Στρεσογόνους Παράγοντες αφορούν την ψυχολογική αντίδραση του ατόμου σε εμπειρίες που υπερβαίνουν την ικανότητα επεξεργασίας και προσαρμογής του οργανισμού τη στιγμή που συμβαίνουν. Το τραύμα δεν ορίζεται μόνο από το γεγονός καθαυτό, αλλά κυρίως από το πώς βιώθηκε: από το αίσθημα απειλής, αδυναμίας, απώλειας ελέγχου ή έντονου φόβου.
Τραυματικά ή έντονα στρεσογόνα γεγονότα μπορεί να περιλαμβάνουν εμπειρίες όπως ατυχήματα, σωματική ή σεξουαλική βία, κακοποίηση, αιφνίδιες απώλειες, σοβαρές ασθένειες, αλλά και παρατεταμένες καταστάσεις στρες, όπως χρόνια παραμέληση, συναισθηματική κακοποίηση ή επαναλαμβανόμενη έκθεση σε απειλή. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το νευρικό σύστημα παραμένει «κολλημένο» σε κατάσταση συναγερμού, ακόμη και όταν ο κίνδυνος έχει περάσει.
Σε αντίθεση με το καθημερινό άγχος, το τραύμα επηρεάζει βαθύτερα τη μνήμη, τη σωματική εμπειρία, την αίσθηση ασφάλειας και τη σχέση του ατόμου με τον εαυτό του και τους άλλους. Συχνά, το άτομο δεν «θυμάται» απλώς το τραύμα, αλλά το ξαναζεί μέσα από εικόνες, σωματικές αισθήσεις, έντονα συναισθήματα ή αυτόματες αντιδράσεις αποφυγής και υπερδιέγερσης.
Οι διαταραχές αυτές δεν αποτελούν ένδειξη αδυναμίας ή παθολογικής προσωπικότητας. Αντίθετα, μπορούν να ιδωθούν ως φυσιολογικές αντιδράσεις ενός οργανισμού που προσπάθησε να επιβιώσει κάτω από αφύσικες ή υπερβολικά απειλητικές συνθήκες. Όταν όμως οι μηχανισμοί επιβίωσης παραμένουν ενεργοί για μεγάλο χρονικό διάστημα, αρχίζουν να περιορίζουν τη ζωή, τη λειτουργικότητα και την αίσθηση ελευθερίας του ατόμου.
Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (ΔΜΤΣ / PTSD)
Η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες εμφανίζεται μετά από έκθεση σε πραγματική ή αντιλαμβανόμενη απειλή για τη ζωή ή τη σωματική ακεραιότητα (π.χ. ατύχημα, κακοποίηση, βία, σοβαρή ασθένεια, αιφνίδια απώλεια).
Τα βασικά συμπτώματα οργανώνονται γύρω από τέσσερις άξονες:
- Επανεμπειρία του τραύματος
Εισβολικές σκέψεις, εικόνες, εφιάλτες ή σωματικές αντιδράσεις σαν το γεγονός να συμβαίνει ξανά. - Αποφυγή
Αποφυγή καταστάσεων, ανθρώπων, σκέψεων ή συναισθημάτων που θυμίζουν το τραύμα. Η αποφυγή λειτουργεί ως άμεση ανακούφιση, αλλά μακροπρόθεσμα διατηρεί τη διαταραχή. - Αρνητικές αλλαγές στη σκέψη και στο συναίσθημα
Αίσθημα αποξένωσης, ενοχή, ντροπή, απώλεια εμπιστοσύνης στον εαυτό ή στους άλλους. - Υπερδιέγερση
Υπερεπαγρύπνηση, ευερεθιστότητα, δυσκολία στον ύπνο, έντονη αντίδραση σε αιφνίδιους ήχους.
Το τραύμα δεν «ξεχνιέται» επειδή το άτομο δεν το σκέφτεται. Συχνά διατηρείται ακριβώς επειδή το σύστημα απειλής δεν είχε ποτέ την ευκαιρία να μάθει ότι το γεγονός ανήκει στο παρελθόν.
Οξεία Διαταραχή Στρες
Η Οξεία Διαταραχή Στρες εμφανίζεται μέσα στις πρώτες ημέρες ή εβδομάδες μετά το τραυματικό γεγονός και διαρκεί έως έναν μήνα. Τα συμπτώματα μοιάζουν με αυτά της ΔΜΤΣ και περιλαμβάνουν επανεμπειρία, αποφυγή, υπερδιέγερση και αποσυνδετικά στοιχεία.
Σε αρκετές περιπτώσεις, τα συμπτώματα υποχωρούν σταδιακά. Όταν όμως επιμένουν, μπορεί να εξελιχθούν σε Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες.
Διαταραχή Προσαρμογής
Η Διαταραχή Προσαρμογής εμφανίζεται ως αντίδραση σε αναγνωρίσιμους στρεσογόνους παράγοντες ζωής, όπως διαζύγιο, απώλεια εργασίας, σοβαρές αλλαγές ή μεταβάσεις.
Τα συμπτώματα μπορεί να περιλαμβάνουν άγχος, καταθλιπτική διάθεση, ευερεθιστότητα ή δυσκολία στη λειτουργικότητα. Παρότι δεν πρόκειται για «τραύμα» με την κλασική έννοια, το νευρικό σύστημα δυσκολεύεται να προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα.
Θεραπευτική Προσέγγιση και ο ρόλος της Έκθεσης στο Τραύμα
Κεντρικός άξονας στη θεραπεία των τραυματικών διαταραχών είναι η θεραπεία έκθεσης στο τραύμα. Όχι ως επανατραυματισμός, αλλά ως ελεγχόμενη, σταδιακή και ασφαλής επεξεργασία.
Η βασική λογική είναι απλή αλλά απαιτητική:
το νευρικό σύστημα χρειάζεται να μάθει, μέσα από εμπειρία, ότι το τραυματικό γεγονός έχει τελειώσει.
Η αποφυγή, αν και κατανοητή, διατηρεί το μήνυμα ότι «ακόμη κινδυνεύω».
Η έκθεση επιτρέπει στο άτομο να έρθει σε επαφή με τις αναμνήσεις, τις εικόνες και τα ερεθίσματα του τραύματος χωρίς να χρειάζεται να τα αποφύγει ή να διαφύγει.
Σταδιακά:
- μειώνεται η ένταση της επανεμπειρίας
- αποδυναμώνεται η σύνδεση μεταξύ ερεθίσματος και απειλής
- αποκαθίσταται η αίσθηση ελέγχου και ασφάλειας
- το τραύμα εντάσσεται στη μνήμη ως γεγονός του παρελθόντος και όχι ως παρόν
Η θεραπεία εστιάζει επίσης στη ρύθμιση του σώματος, στη μείωση της υπερδιέγερσης και στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν κριθεί απαραίτητο, υπάρχει συνεργασία με ψυχίατρο για φαρμακευτική υποστήριξη, πάντα συμπληρωματικά στη ψυχοθεραπευτική διαδικασία.