Οι Σωματομορφικές Διαταραχές αφορούν καταστάσεις όπου το άτομο βιώνει πραγματικά και έντονα σωματικά συμπτώματα, χωρίς να υπάρχει αντίστοιχο ιατρικό εύρημα που να τα εξηγεί επαρκώς. Αυτό δεν σημαίνει ότι «είναι στο μυαλό του» ή ότι τα συμπτώματα είναι φανταστικά. Αντιθέτως, το σώμα συμμετέχει ενεργά, αλλά ο βασικός μηχανισμός που τα διατηρεί και τα ενισχύει είναι το άγχος, η προσοχή και ο φόβος γύρω από αυτά.
Ένα κοινό χαρακτηριστικό σε όλες τις σωματομορφικές διαταραχές είναι η έντονη εστίαση στο σώμα και η ανάγκη να δοθεί άμεση εξήγηση ή βεβαιότητα για κάθε σωματική αίσθηση και η μείωση της δυσφορίας. Το άτομο αρχίζει να παρατηρεί το σώμα του με τρόπο συνεχόμενο και ελεγκτικό, προσπαθώντας να προλάβει κάτι «επικίνδυνο», κάτι που τελικά αυξάνει τη σωματική ένταση και κάνει τα συμπτώματα πιο έντονα και πιο συχνά.
Συχνά χρησιμοποιείται το εξής παράδειγμα: η φοβική σκέψη που λέει «αυτό το σύμπτωμα είναι ανησυχητικό» μοιάζει με έναν γιατρό χωρίς πτυχίο. Έναν γιατρό που μιλάει με απόλυτη σιγουριά, αλλά χωρίς γνώση, και τον οποίο το άτομο μαθαίνει να ακούει περισσότερο από όλους τους πραγματικούς ειδικούς. Όσο περισσότερο τον ακούει, τόσο περισσότερο πείθεται ότι κάτι δεν πάει καλά.
Διαταραχή Σωματικών Συμπτωμάτων
Στη Διαταραχή Σωματικών Συμπτωμάτων το άτομο βιώνει επίμονα σωματικά ενοχλήματα όπως πόνο, γαστρεντερικές διαταραχές, αίσθημα κόπωσης, ταχυκαρδίες ή νευρολογικά συμπτώματα. Οι ιατρικές εξετάσεις είτε δεν δείχνουν κάτι παθολογικό είτε δεν δικαιολογούν τη βαρύτητα της δυσφορίας.
Το πρόβλημα δεν είναι τόσο το ίδιο το σύμπτωμα, όσο ο τρόπος που ερμηνεύεται. Κάθε αίσθηση αντιμετωπίζεται σαν πιθανή απειλή και ενεργοποιεί έναν φαύλο κύκλο ελέγχου, ανησυχίας και αναζήτησης επιβεβαίωσης. Το άτομο μπορεί να πηγαίνει από γιατρό σε γιατρό, να διαβάζει ασταμάτητα στο διαδίκτυο ή να αποφεύγει δραστηριότητες «για να μην επιβαρυνθεί».
Διαταραχή Άγχους Υγείας (Υποχονδρίαση)
Η Διαταραχή Άγχους Υγείας χαρακτηρίζεται από επίμονη ανησυχία ότι το άτομο πάσχει ή πρόκειται να πάθει σοβαρή ασθένεια. Το άγχος δεν βασίζεται σε αντικειμενικά ιατρικά δεδομένα, αλλά στον τρόπο που ερμηνεύονται φυσιολογικά σωματικά σήματα.
Παλμοί, ζάλη, πόνος, κόπωση, μυϊκά τινάγματα, εξανθήματα ή αλλαγές στο σώμα βιώνονται ως ενδείξεις σοβαρής παθολογίας.
Συχνά λέγεται στους ανθρώπους αυτούς ότι «όλα είναι καλά», αλλά η ανακούφιση κρατά λίγο.
Ένα παράδειγμα που συχνά βοηθά να κατανοηθεί ο μηχανισμός είναι το εξής:
η φοβική σκέψη λειτουργεί σαν ένας γιατρός χωρίς πτυχίο, που μιλάει με απόλυτη βεβαιότητα.
Και όσο περισσότερο τον ακούν, τόσο πιο δυνατή γίνεται η φωνή του.
Στη διαταραχή αυτή, το άγχος συντηρείται από:
- συνεχή έλεγχο συμπτωμάτων στο σώμα
- αναζήτηση πληροφοριών στο διαδίκτυο (symptom checking, cyberchondria)
- διάβασμα παρενεργειών φαρμάκων
- επαναλαμβανόμενες ιατρικές εξετάσεις ή τηλεφωνήματα σε γιατρούς
- αποφυγή δραστηριοτήτων «για παν ενδεχόμενο»
- επιλογή διακοπών κοντά σε νοσοκομεία ή κέντρα υγείας
Όλες αυτές οι συμπεριφορές έχουν κοινό στόχο: να μειωθεί το άγχος.
Και πράγματι, το μειώνουν προσωρινά.
Όμως μακροπρόθεσμα εκπαιδεύουν τον εγκέφαλο ότι το σώμα είναι επικίνδυνο και χρειάζεται συνεχή επιτήρηση.
Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος όπου το άτομο:
παρατηρεί → ανησυχεί → ελέγχει → ανακουφίζεται → ξαναπαρατηρεί ακόμη περισσότερο
Σωματική Δυσμορφική Διαταραχή (Body Dysmorphic Disorder – BDD)
Η Σωματική Δυσμορφική Διαταραχή χαρακτηρίζεται από επίμονη και έντονη ενασχόληση με ένα ή περισσότερα σημεία του σώματος που το άτομο αντιλαμβάνεται ως «ελαττωματικά», δυσανάλογα ή άσχημα. Στις περισσότερες περιπτώσεις, τα σημεία αυτά είναι είτε ανεπαίσθητα είτε καθόλου ορατά στους άλλους, όμως για το ίδιο το άτομο βιώνονται ως σοβαρό πρόβλημα που καθορίζει την αυτοεικόνα, την κοινωνική του παρουσία και την καθημερινότητά του.
Συχνά σημεία ενασχόλησης περιλαμβάνουν:
- Μύτη (μέγεθος, σχήμα, συμμετρία)
- Μαλλιά (αραίωση, φαλάκρα, γραμμή μαλλιών)
- Αυτιά, σαγόνι, δέρμα προσώπου
- Σώμα: (σχήμα γλουτών, ασυμμετρία στήθους)
- Μυϊκή δυσμορφία (ιδιαίτερα σε άνδρες): επίμονη πεποίθηση ότι το σώμα είναι «μικρό», «αδύναμο» ή ανεπαρκώς μυώδες, ακόμα και όταν αντικειμενικά είναι φυσιολογικό ή ιδιαίτερα γυμνασμένο
Το κεντρικό πρόβλημα δεν είναι το σώμα, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος εστιάζει, μεγεθύνει και ερμηνεύει συγκεκριμένες πληροφορίες.
Τι είναι φυσιολογικό και τι όχι
Είναι ανθρώπινο να μην μας αρέσουν όλα πάνω μας. Όλοι παρατηρούμε σημεία του σώματός μας, όλοι κάνουμε σκέψεις του τύπου:
«Δεν μου αρέσει η μύτη μου»
«Θα ήθελα να είχα περισσότερα μαλλιά»
Στη Σωματική Δυσμορφική Διαταραχή όμως:
- η σκέψη δεν περνά,
- επιστρέφει επίμονα,
- φορτίζεται με ντροπή, άγχος ή απέχθεια,
- και οδηγεί σε συμπεριφορές που αποσκοπούν στην άμεση ανακούφιση.
Συμπεριφορές διατήρησης
Για να μειωθεί το άγχος που προκαλεί η ιδεοληπτική ενασχόληση, το άτομο καταφεύγει σε συμπεριφορές που βραχυπρόθεσμα ανακουφίζουν, αλλά μακροπρόθεσμα παγιώνουν το πρόβλημα.
Συχνές συμπεριφορές:
- Mirror seeking / mirror avoiding
Έλεγχος σε καθρέφτες, βιτρίνες, κάμερες κινητών ή πλήρης αποφυγή κάθε αντανάκλασης. - Κάλυψη σημείων
Μαλλιά, καπέλα, ρούχα, μακιγιάζ, στάσεις σώματος που «κρύβουν» το υποτιθέμενο πρόβλημα. - Συγκρίσεις με άλλους ανθρώπους.
- Αναζήτηση καθησυχασμού
«Φαίνομαι χάλια;», «Σου φαίνεται στραβή η μύτη μου;»
Το άτομο νιώθει ότι δεν έχει επιλογή να μη τα κάνει αυτά. Η συμπεριφορά βιώνεται σαν καθήκον, σαν μονόδρομος.
Η Σωματική Δυσμορφική Διαταραχή χαρακτηρίζεται από έντονη και επίμονη ενασχόληση με συγκεκριμένα σημεία του σώματος που το άτομο αντιλαμβάνεται ως ελαττωματικά, ενώ για τους άλλους είναι είτε ανεπαίσθητα είτε απολύτως φυσιολογικά.
Η ενασχόληση αυτή συνοδεύεται από συμπεριφορές όπως συνεχής έλεγχος στον καθρέφτη, κάλυψη συγκεκριμένων σημείων, σύγκριση με άλλους ή πλήρης αποφυγή καθρεφτισμάτων και κοινωνικών καταστάσεων. Στόχος όλων αυτών είναι η μείωση του άγχους που προκαλεί η ιδεοληπτική ενασχόληση, κάτι που όμως λειτουργεί μόνο προσωρινά.
Η συγκεκριμένη διαταραχή σχετίζεται με υψηλά επίπεδα δυσφορίας και αυξημένο κίνδυνο αυτοκτονικού ιδεασμού, γεγονός που καθιστά την έγκαιρη αναγνώριση και παρέμβαση ιδιαίτερα σημαντική.
Διαταραχή Μετατροπής
Στη Διαταραχή Μετατροπής, εμφανίζονται νευρολογικά συμπτώματα (π.χ. αδυναμία, μούδιασμα, τρόμος, απώλεια φωνής ή όρασης, ψευδοεπιληπτικές κρίσεις) χωρίς οργανική αιτία.
Τα συμπτώματα δεν είναι εκούσια ούτε «προσποιητά».
Αντιθέτως, συχνά εμφανίζονται σε συνθήκες έντονου ψυχολογικού φορτίου, όπου το σώμα φαίνεται να «μιλά» εκεί που τα λόγια δεν επαρκούν..
Θεραπεία και κοινός φαύλος κύκλος
Σε όλες τις σωματομορφικές διαταραχές, ο μηχανισμός είναι παρόμοιος και η θεραπεία πρώτης γραμμής CBT:
μια σωματική αίσθηση
→ ερμηνεία ως απειλή
→ άγχος και υπερπροσοχή
→ έλεγχος, αποφυγή ή καθησύχαση
→ προσωρινή ανακούφιση
→ επανεμφάνιση του άγχους πιο έντονα
Οι σωματομορφικές διαταραχές διατηρούνται κυρίως μέσω συμπεριφορών που έχουν στόχο την ασφάλεια και την πρόληψη, αλλά τελικά ενισχύουν το άγχος:
- Συνεχής αναζήτηση συμπτωμάτων στο διαδίκτυο (cyberchondria)
- Ανάγνωση παρενεργειών φαρμάκων με έντονη εστίαση στις πιο σπάνιες ή σοβαρές
- Επαναλαμβανόμενα τηλεφωνήματα σε γιατρούς ή αναζήτηση δεύτερων και τρίτων γνωμών
- Συχνές εξετάσεις «για σιγουριά»
- Επιλογή διακοπών ή δραστηριοτήτων με κριτήριο την εγγύτητα σε νοσοκομεία ή ιατρικές δομές
- Αποφυγή σωματικής άσκησης ή δραστηριοτήτων από φόβο επιδείνωσης συμπτωμάτων
Όλες αυτές οι συμπεριφορές μειώνουν το άγχος βραχυπρόθεσμα, αλλά μακροπρόθεσμα εκπαιδεύουν τον εγκέφαλο ότι ο κίνδυνος ήταν πραγματικός και ότι χωρίς αυτές «κάτι κακό θα συμβεί».
Στόχος της θεραπευτικής δουλειάς δεν είναι να «εξαφανιστεί» κάθε σύμπτωμα, αλλά να αλλάξει η σχέση του ατόμου με το σώμα του, να μειωθεί η εξουσία του «γιατρού χωρίς πτυχίο» και να αυξηθεί η εμπιστοσύνη στην ικανότητα του οργανισμού να αυτορυθμίζεται.